จากกระดาษสู่หนังสือจริง — ทำเล่มและเข้าเล่มหนังสือเล่มเล็ก

เมื่อมาถึงตรงนี้ เรื่องของเราผ่านการคิด วางโครง เขียน แก้ไข แบ่งหน้า และทำ Storyboard มาเรียบร้อยแล้ว ภาพแต่ละหน้ารู้แล้วว่าจะวาดอะไร ข้อความแต่ละส่วนก็รู้แล้วว่าจะวางไว้ตรงไหน

สิ่งที่อยู่ตรงหน้าเราตอนนี้จึงไม่ใช่แค่ "เรื่องหนึ่งเรื่อง" อีกต่อไป ถึงเวลาที่เรื่องนั้นจะกลายเป็น หนังสือจริงหนึ่งเล่ม

ก่อนทำเล่ม ต้องมองหนังสือทั้งเล่มให้ออกก่อน

การทำหนังสือเล่มเล็กไม่ได้เริ่มจากหยิบกระดาษขึ้นมาแล้วพับทันที เพราะเมื่อกระดาษหนึ่งแผ่นถูกพับ หน้าที่อยู่ติดกันตอนกางออกอาจไม่ได้อยู่ติดกันเมื่อประกอบเป็นเล่ม นี่เป็นจุดที่เด็กมักสับสนในช่วงแรก

ก่อนลงมือกับชิ้นงานจริง เราจึงควรมีแบบหรือเล่มทดลองไว้ดูตำแหน่งก่อนว่า หน้าปกอยู่ตรงไหน ด้านในปกอยู่ตรงไหน คำนำอยู่ตรงไหน เนื้อเรื่องเริ่มหน้าใด และเมื่อพลิกไปเรื่อย ๆ จนถึงหน้าสุดท้าย ตำแหน่งต่าง ๆ จะไปอยู่ตรงไหนเมื่อพับและประกอบเข้าด้วยกัน

Storyboard ที่ทำไว้ก่อนหน้านี้ช่วยให้รู้ว่า แต่ละหน้าต้องมีเนื้อหาและภาพอะไร ส่วนแบบจำลองการพับช่วยให้รู้ว่า หน้านั้นต้องไปอยู่ตรงไหนบนกระดาษจริง สองอย่างนี้ทำงานร่วมกัน

จากหน้าที่วางไว้ สู่กระดาษจริง

เมื่อรู้ตำแหน่งหน้าแล้ว เราจึงเริ่มถ่ายทอดสิ่งที่วางแผนไว้ลงบนกระดาษที่จะใช้ทำหนังสือ แต่ยังไม่ต้องประกอบเล่มทันที

การปล่อยกระดาษแต่ละส่วนแยกกันไว้ก่อนกลับช่วยให้เด็กสามคนทำงานพร้อมกันได้ง่ายกว่า คนหนึ่งเขียนข้อความ อีกคนร่างภาพ อีกคนลงสีหรือทำงานส่วนอื่นที่เตรียมไว้ พอหน้าไหนเสร็จก็ส่งต่อกันได้

นี่คือเหตุผลที่การวางแผนหน้าตั้งแต่ต้นสำคัญมาก เพราะแม้กระดาษจะยังกระจายอยู่บนโต๊ะ ทุกคนก็รู้ว่าแต่ละชิ้นคือส่วนไหนของหนังสือเล่มเดียวกัน

อย่าเพิ่งรีบเข้าเล่ม

เมื่อข้อความ ภาพ และสีเสร็จแล้ว สิ่งที่ควรทำก่อนประกอบคือ กางงานทั้งหมดออกมาตรวจอีกครั้ง เรียงให้เห็นทุกส่วนเท่าที่ทำได้ แล้วตรวจเทียบกับแผนเดิม

มีหน้าหายหรือไม่ เนื้อเรื่องต่อเนื่องหรือไม่ ภาพอยู่ถูกหน้าหรือไม่ ข้อความตกหล่นหรือไม่ เลขหน้าถูกต้องหรือไม่ มีคำผิดตรงไหนหรือไม่ ส่วนประกอบของหนังสือครบหรือไม่

ช่วงนี้แก้ไขง่ายกว่าตอนที่ทุกอย่างถูกประกอบเป็นเล่มแล้วมาก ถ้าพบสีบางจุดยังไม่เรียบร้อยก็เก็บตอนนี้ ถ้าตัวหนังสือมีคำผิดก็แก้ตอนนี้ ถ้ามีรอยดินสอหรือรอยเปื้อนที่จัดการได้ก็ควรทำก่อนพับและประกอบ

อย่าให้ความรู้สึกว่า "ใกล้เสร็จแล้ว" ทำให้เรารีบเข้าเล่ม เพราะความผิดพลาดเล็ก ๆ ที่เห็นก่อนประกอบ มักแก้ง่ายกว่าความผิดพลาดเดียวกันหลังประกอบเสร็จ

เมื่อทุกอย่างพร้อม จึงเริ่มประกอบ

เมื่อแน่ใจว่าทุกส่วนถูกต้องแล้ว กระดาษที่เคยวางแยกกันจึงค่อย ๆ ถูกพับ เรียง และนำกลับมาประกอบตามตำแหน่งของมัน

ตรงนี้เป็นช่วงที่น่าสนใจมาก เพราะเราจะเริ่มเห็นหนังสือเกิดขึ้นจริง จากกระดาษหลายแผ่นที่ก่อนหน้านี้ดูเหมือนงานคนละชิ้น เมื่อพับและเรียงถูกตำแหน่ง หน้าปกจะมาอยู่ด้านหน้า เนื้อหาเรียงต่อกันตามลำดับ ภาพที่วางไว้สัมพันธ์กับเรื่อง และหน้าสุดท้ายกลับมาอยู่ในตำแหน่งที่ควรเป็น

จากนั้นจึงเข้าสู่ขั้นตอน เข้าเล่ม ซึ่งมีได้หลายแบบ แต่ละวิธีมีรายละเอียดของตัวเอง ตั้งแต่การกำหนดแนวพับ การวัด การเจาะ การเย็บ ไปจนถึงการประกอบส่วนต่าง ๆ

บทนี้ฉันจะยังไม่ลงรายละเอียดเหล่านั้น เพราะขั้นตอนการทำจริงควรเห็นด้วยภาพมากกว่าอธิบายด้วยตัวหนังสือ บทถัดไปฉันจะพาดูตั้งแต่กระดาษยังเป็นแผ่น ว่าพับอย่างไร หน้าต่าง ๆ ไปอยู่ตรงไหน เรียงอย่างไร และประกอบจนกลายเป็นหนังสือหนึ่งเล่มได้อย่างไร

เข้าเล่มแล้ว ยังไม่ถือว่าเสร็จ

หลังประกอบหนังสือเรียบร้อยแล้ว ฉันจะให้เปิดหนังสือดูอีกครั้งตั้งแต่ปกหน้าไปจนถึงปกหลัง ครั้งนี้ไม่ใช่การตรวจกระดาษแยกแต่ละแผ่นแล้ว แต่เป็นการตรวจในฐานะ หนังสือหนึ่งเล่ม

ลองเปิดเหมือนเราเป็นคนอ่านจริง ๆ

เปิดปกแล้วพบสิ่งที่ควรพบหรือไม่ พลิกหน้าแล้วเรื่องต่อกันหรือไม่ มีหน้ากลับหัวหรือสลับตำแหน่งหรือไม่ เลขหน้าเรียงหรือไม่ ขอบกระดาษและรอยพับเรียบร้อยหรือไม่ ตัวเล่มเปิดได้ดีหรือไม่ มีส่วนใดหลุด ย่น เปื้อน หรือควรเก็บรายละเอียดอีกหรือไม่

บางอย่างเราจะมองไม่เห็นจนกว่าหนังสือจะถูกประกอบขึ้นมาแล้วจริง ๆ การตรวจครั้งสุดท้ายจึงเป็นขั้นตอนหนึ่งของการทำหนังสือ ไม่ใช่งานที่ทำเฉพาะเมื่อเหลือเวลา

และแล้ว เรื่องหนึ่งเรื่องก็กลายเป็นหนังสือหนึ่งเล่ม

ถ้าย้อนกลับไปตั้งแต่บทแรก เราเริ่มจากสิ่งที่ยังไม่มีรูปร่างมากนัก

เราอ่านโจทย์ คิดว่าโจทย์ต้องการอะไร หาแก่นของเรื่อง สร้างตัวละคร วางปัญหาและเหตุการณ์ เขียนเรื่อง แก้ต้นฉบับ แบ่งหน้า ทำ Storyboard วางภาพ ฝึกเขียน ฝึกวาด ฝึกลงสี แบ่งหน้าที่กัน และฝึกทำทุกอย่างให้อยู่ภายในเวลาที่กำหนด

จนวันนี้สิ่งเหล่านั้นมารวมอยู่ในมือเราเป็นหนังสือหนึ่งเล่ม

สำหรับฉัน นี่คือเสน่ห์อย่างหนึ่งของการทำหนังสือเล่มเล็ก เด็กไม่ได้เพียงเขียนเรื่องหนึ่งเรื่อง หรือวาดภาพหลาย ๆ ภาพ แต่ได้เรียนรู้กระบวนการตั้งแต่ ความคิดที่ยังมองไม่เห็น จนกลายเป็นผลงานที่หยิบขึ้นมาเปิดอ่านได้จริง

และนั่นคือปลายทางของเนื้อหาชุดนี้

ส่วนสองบทถัดจากนี้ เราจะไม่คุยกันยาวเหมือนที่ผ่านมาแล้ว ฉันจะพาไปดูจากของจริงว่า กระดาษหนึ่งชุดจะถูกแบ่งหน้า พับ เรียง และประกอบเป็นหนังสือได้อย่างไร และอีกแบบหนึ่งคือ การทำเล่มในรูปแบบที่ฉันเคยใช้ฝึกเด็กจริง

คราวนี้ไม่ต้องจินตนาการตามตัวหนังสือแล้ว เราจะลงมือทำไปด้วยกันทีละขั้นตอน