เกลาภาษาให้เรื่องลื่น อ่านง่าย และเป็นธรรมชาติ

เมื่อเนื้อเรื่องเข้าที่แล้ว เหตุการณ์เชื่อมต่อกัน ไม่มีส่วนสำคัญขาดหาย และสิ่งที่ไม่จำเป็นถูกตัดออก ขั้นต่อไปจึงเป็นการกลับมาดูว่า

เรากำลังเล่าเรื่องนั้นด้วยภาษาแบบไหน

เรื่องเดียวกันอาจอ่านสนุกหรืออ่านติดขัดได้จากวิธีใช้ภาษา แม้โครงเรื่องจะเหมือนกันทุกอย่าง

ในขั้นนี้จึงยังไม่ใช่การตกแต่งหนังสือ ไม่ใช่การแบ่งหน้า และยังไม่ใช่การวาดภาพประกอบ แต่เป็นการทำให้ เรื่องที่เขียนเสร็จแล้ว อ่านได้อย่างราบรื่นและเข้าใจง่ายที่สุด

โดยเฉพาะหนังสือเล่มเล็ก ภาษาที่ดีไม่จำเป็นต้องใช้คำยากหรือประโยคสวยทุกบรรทัด

สิ่งสำคัญกว่าคือ อ่านแล้วเข้าใจ เห็นภาพ และรู้สึกอยากอ่านต่อ

ประโยคที่ดี เริ่มจากการสื่อความให้ชัด

เวลาเด็กเขียนเรื่อง บางครั้งอาจพยายามใช้คำที่ดูสวยหรือเป็นภาษาเขียนมากเกินไป เพราะคิดว่ายิ่งใช้คำยาก งานก็ยิ่งดูดี

แต่ถ้าคำเหล่านั้นทำให้ประโยคซับซ้อนขึ้น ความหมายที่ต้องการสื่ออาจกลับไม่ชัด

ลองเปรียบเทียบ

“เด็กชายรีบเร่งฝีเท้าไปยังสถานีตำรวจด้วยความมุ่งมั่นที่จะนำทรัพย์สินซึ่งตนเก็บได้ส่งคืนแก่เจ้าของโดยเร็วที่สุด”

กับ

“เด็กชายรีบนำกระเป๋าไปที่สถานีตำรวจ เขาหวังว่าเจ้าของจะได้กระเป๋าคืนโดยเร็ว”

สองแบบเล่าเหตุการณ์เดียวกัน

แบบแรกไม่ได้ผิด แต่สำหรับเรื่องที่ต้องการให้เด็กอ่านเข้าใจง่าย แบบหลังทำหน้าที่ได้ตรงกว่า

จึงควรฝึกให้เด็กถามตัวเองว่า

ประโยคนี้อ่านครั้งเดียวเข้าใจหรือไม่?

ถ้าอ่านแล้วต้องย้อนกลับมาอ่านใหม่ อาจลองแบ่งประโยคให้สั้นลง หรือเปลี่ยนคำให้ธรรมดาขึ้น

ภาษาที่ดีไม่จำเป็นต้องทำให้คนอ่านรู้สึกว่า คนเขียนใช้คำเก่ง

แต่ควรทำให้คนอ่าน เข้าใจเรื่องได้โดยไม่สะดุดกับคำ

ประโยคสั้นกับประโยคยาวควรอยู่ด้วยกัน

การทำให้อ่านง่ายไม่ได้หมายความว่าทุกประโยคต้องสั้น

ถ้าประโยคสั้นเท่ากันทั้งหมด เรื่องอาจกลายเป็นจังหวะห้วน ๆ

เด็กชายเดินกลับบ้าน
เขาพบกระเป๋า
เขาหยิบขึ้นมา
เขาเปิดดู
เขาไม่พบชื่อเจ้าของ
เขาจึงไปหาตำรวจ

ทุกประโยคเข้าใจได้ แต่เมื่ออ่านต่อกันแล้ว จังหวะยังแข็ง

อาจปรับเป็น

“ระหว่างเดินกลับบ้าน เด็กชายเห็นกระเป๋าใบหนึ่งตกอยู่ข้างทาง เขาหยิบขึ้นมาเปิดดู แต่ไม่พบข้อมูลที่จะติดต่อเจ้าของได้ จึงตัดสินใจนำกระเป๋าไปให้ตำรวจ”

เนื้อหาแทบไม่เปลี่ยน แต่จังหวะการอ่านต่างออกไป

สิ่งที่เด็กควรฝึกจึงไม่ใช่เพียงการเขียนประโยคให้ถูก แต่คือ รู้จักสลับจังหวะของประโยคให้เหมาะกับเหตุการณ์

ช่วงที่ต้องการความรวดเร็ว อาจใช้ประโยคสั้น

ช่วงที่ต้องการบรรยายหรือเชื่อมเหตุการณ์ อาจใช้ประโยคยาวขึ้นเล็กน้อย

เมื่อจังหวะเปลี่ยนไปตามเรื่อง ภาษาเองก็ช่วยพาเรื่องเดินได้

ตัดคำซ้ำที่ไม่จำเป็น แต่ไม่ต้องกลัวการใช้คำเดิม

เมื่อตรวจภาษา สิ่งหนึ่งที่มักพบคือคำซ้ำ

“เด็กชายเดินไปที่สถานีตำรวจ เด็กชายเห็นตำรวจ เด็กชายจึงเดินเข้าไปหาตำรวจ แล้วเด็กชายก็มอบกระเป๋าให้ตำรวจ”

อ่านแล้วเข้าใจ แต่คำว่า “เด็กชาย” และ “ตำรวจ” ปรากฏถี่จนทำให้ประโยคแข็ง

อาจปรับเป็น

“เด็กชายเดินไปที่สถานีตำรวจ เมื่อพบเจ้าหน้าที่ เขาจึงเข้าไปเล่าเหตุการณ์และมอบกระเป๋าที่เก็บได้ให้”

เรื่องกระชับขึ้นทันที

แต่การแก้คำซ้ำไม่จำเป็นต้องพยายามหาคำใหม่มาแทนทุกครั้ง

บางคำเป็นคำสำคัญของเรื่อง และการใช้ซ้ำในตำแหน่งที่เหมาะสมไม่ได้เป็นปัญหา

สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยงคือ การซ้ำจนรบกวนจังหวะการอ่าน

ไม่ใช่การห้ามใช้คำเดิมซ้ำทั้งหมด

ใช้คำเชื่อมเท่าที่จำเป็น

คำอย่าง

แล้ว
จากนั้น
ต่อมา
ดังนั้น
เพราะว่า
แต่
จึง

ช่วยเชื่อมเหตุการณ์ได้ดี แต่ถ้าใช้ทุกประโยค เรื่องจะเริ่มเหมือนการรายงานเหตุการณ์ทีละข้อ

“จากนั้นเขาเดินต่อ แล้วเขาก็พบตำรวจ ต่อมาเขาจึงเล่าเรื่องทั้งหมด และจากนั้นตำรวจก็รับกระเป๋าไว้”

บางคำสามารถตัดออกได้โดยความหมายไม่เสีย

“เขาเดินต่อจนพบตำรวจ จึงเล่าเหตุการณ์ทั้งหมดให้ฟัง เจ้าหน้าที่รับกระเป๋าไว้และเริ่มตรวจสอบหาเจ้าของ”

การเชื่อมเรื่องที่ดีจึงไม่ได้เกิดจากการมีคำเชื่อมมาก แต่เกิดจาก ประโยคหนึ่งส่งความหมายต่อไปยังอีกประโยคได้

บรรยายเท่าที่ช่วยให้คนอ่านเห็นภาพ

การเขียนหนังสือเล่มเล็กมีภาพประกอบช่วยเล่าเรื่องอยู่แล้ว จึงไม่จำเป็นต้องบรรยายทุกสิ่งที่ปรากฏในภาพซ้ำอีกครั้ง

ถ้าภาพแสดงเด็กชายยืนอยู่ริมถนน มีฝนตก และมีกระเป๋าอยู่บนพื้น ข้อความไม่จำเป็นต้องบอกทั้งหมดว่า

“เด็กชายยืนอยู่บนถนนที่เปียกฝน มีต้นไม้อยู่ข้างทาง และมีกระเป๋าสีน้ำตาลตกอยู่บนพื้น”

เพราะคนอ่านมองเห็นสิ่งเหล่านั้นจากภาพได้

ข้อความอาจเลือกบอกสิ่งที่ภาพบอกไม่ได้ เช่น

“เขาชะงักทันทีเมื่อเห็นกระเป๋าใบนั้น เพราะตลอดทางที่ผ่านมาไม่มีใครเดินอยู่แถวนั้นเลย”

ภาพทำหน้าที่บอกว่า เห็นอะไร

ส่วนข้อความช่วยบอกว่า เกิดอะไรขึ้น หรือสิ่งนั้นมีความหมายอย่างไร

เมื่อทั้งสองส่วนช่วยกันเล่าเรื่อง หนังสือจะไม่ต้องแบกทุกอย่างไว้ในตัวหนังสือเพียงอย่างเดียว

บทสนทนาต้องมีเหตุผลที่ตัวละครจะพูด

บทสนทนาช่วยให้เรื่องมีชีวิต แต่ไม่ได้หมายความว่าตัวละครต้องพูดทุกอย่างออกมา

ลองอ่านประโยคที่ตัวละครพูด แล้วถามว่า

ถ้าเป็นคนจริง ๆ เขาจะพูดแบบนี้หรือไม่?

เด็กที่พบกระเป๋าอาจพูดว่า

“คุณตำรวจครับ ผมเก็บกระเป๋าใบนี้ได้ระหว่างทางกลับบ้านครับ”

ฟังเป็นธรรมชาติและทำให้เรื่องเดินต่อ

แต่ถ้าให้ตัวละครพูดอธิบายเหตุการณ์ยาว ๆ ในสิ่งที่คนอ่านเพิ่งอ่านมาแล้ว บทสนทนานั้นอาจไม่จำเป็น

บทพูดที่ดีควรทำอย่างใดอย่างหนึ่ง

ทำให้เรื่องเดิน
ทำให้รู้ข้อมูลใหม่
ทำให้เห็นความคิดหรือความรู้สึก
หรือทำให้เราเข้าใจตัวละครมากขึ้น

ถ้าไม่ได้ทำหน้าที่เหล่านี้ อาจตัดให้สั้นลงได้

ความรู้สึกไม่จำเป็นต้องบอกตรง ๆ ทุกครั้ง

เด็กมักเขียนว่า

“เขาดีใจมาก”
“เขากลัวมาก”
“เขารู้สึกกังวล”
“เขาตื่นเต้นมาก”

ข้อความเหล่านี้ไม่ได้ผิด

แต่บางครั้งเราสามารถทำให้คนอ่านรับรู้ความรู้สึกผ่านสิ่งที่ตัวละครทำได้

แทนที่จะเขียนว่า

“เด็กชายรู้สึกกังวลมาก”

อาจเขียนว่า

“เขากำกระเป๋าไว้แน่น พลางมองซ้ายมองขวาอีกครั้ง”

คนอ่านเริ่มสัมผัสความกังวลได้โดยไม่ต้องมีคำว่า “กังวล”

นี่เป็นอีกทักษะหนึ่งที่เด็กสามารถค่อย ๆ ฝึกได้

ไม่จำเป็นต้องทำทุกประโยค และไม่จำเป็นต้องหลีกเลี่ยงการบอกความรู้สึกทั้งหมด

เพียงเรียนรู้ว่า บางครั้งการกระทำของตัวละครก็พูดแทนความรู้สึกได้

อ่านออกเสียง จะได้ยินสิ่งที่ตาอาจมองไม่เห็น

เมื่อแก้ภาษาแล้ว วิธีตรวจที่ง่ายและได้ผลมากวิธีหนึ่งคือ

อ่านเรื่องออกเสียง

ไม่ต้องอ่านเร็ว

อ่านเหมือนกำลังเล่าเรื่องให้ใครสักคนฟัง

ถ้าตรงไหนอ่านแล้วต้องหยุดหายใจกลางประโยค ประโยคนั้นอาจยาวเกินไป

ถ้าตรงไหนอ่านแล้วรู้สึกติด คำนั้นอาจไม่เข้ากับประโยค

ถ้าได้ยินคำเดิมซ้ำติดกันหลายครั้ง ก็จะสังเกตได้ง่ายกว่าการอ่านในใจ

และถ้าอ่านแล้วเผลอเปลี่ยนคำจากที่เขียนไว้เองบ่อย ๆ คำที่ปากเลือกพูดออกมาอาจเป็นภาษาที่เป็นธรรมชาติกว่าคำเดิมที่เขียนไว้

เด็กจึงสามารถใช้เสียงของตัวเองเป็นเครื่องมือช่วยตรวจงานได้

ภาษาไม่จำเป็นต้องหรู แต่ต้องเป็นภาษาเดียวกันทั้งเรื่อง

อีกสิ่งหนึ่งที่ควรตรวจคือระดับภาษา

ถ้าต้นเรื่องใช้ภาษาง่าย ๆ เป็นธรรมชาติ แต่กลางเรื่องกลับเปลี่ยนไปใช้ถ้อยคำยากมาก หรือบางช่วงเป็นภาษาพูดมากเกินไปจนต่างจากส่วนอื่น เรื่องจะรู้สึกไม่ต่อเนื่อง

ลองอ่านทั้งเรื่องแล้วดูว่า

เหมือนเป็นคนคนเดียวกันกำลังเล่าเรื่องตั้งแต่ต้นจนจบหรือไม่

ถ้าใช่ แสดงว่าน้ำเสียงของเรื่องเริ่มนิ่ง

ตรงนี้สำคัญกว่าการพยายามหาคำสวยใส่ทุกบรรทัดเสียอีก

เกลาภาษาเพื่อให้เรื่องชัด ไม่ใช่เพื่อทำให้เรื่องดูยาก

เมื่อมาถึงขั้นนี้ เด็กอาจแก้ประโยคหลายครั้ง

บางประโยคสั้นลง
บางประโยคถูกเชื่อมเข้าด้วยกัน
คำซ้ำบางคำหายไป
บทสนทนากระชับขึ้น
และบางความรู้สึกถูกเปลี่ยนให้เห็นผ่านการกระทำ

สิ่งเหล่านี้ไม่ได้เปลี่ยนเรื่องเดิมให้เป็นเรื่องใหม่

แต่ทำให้สิ่งที่เด็กคิดไว้ เดินทางไปถึงคนอ่านได้ชัดขึ้น

นี่คือหน้าที่สำคัญของภาษา

ไม่ใช่ทำให้เรื่องดูยากขึ้น
ไม่ใช่แสดงว่าเรารู้คำมากเพียงใด
แต่คือทำให้คนอ่านเข้าใจสิ่งที่เราต้องการเล่าได้อย่างเป็นธรรมชาติ

เมื่อโครงเรื่องเข้าที่ เนื้อเรื่องผ่านการแก้ และภาษาถูกเกลาจนอ่านลื่นแล้ว เรื่องของเราก็ใกล้ถึงปลายทางของขั้นการเขียน

แต่ก่อนจะบอกว่า

“เรื่องนี้เสร็จแล้ว”

ยังควรมีการตรวจอีกครั้งหนึ่ง

ครั้งนี้ไม่ใช่ตรวจเฉพาะโครงเรื่อง ไม่ใช่ตรวจเฉพาะภาษา แต่เป็นการมอง ทั้งเรื่องพร้อมกัน ตั้งแต่โจทย์ที่ได้รับ แก่นเรื่อง ตัวละคร เหตุการณ์ การคลี่คลาย ไปจนถึงคำสุดท้าย

ขั้นต่อไปจึงเป็น

ตรวจงานครั้งสุดท้าย ก่อนเรื่องจะกลายเป็นหนังสือเล่มเล็ก.