วางโครงเรื่องให้ชัด ด้วยต้นเรื่อง – กลางเรื่อง – จบเรื่อง

จากบทความก่อน เราพาเด็กคิดจากปัญหาไปสู่เหตุการณ์ โดยให้มองว่าเมื่อเกิดเหตุการณ์หนึ่งขึ้นแล้ว อะไรจะเกิดตามมา

เมื่อคิดไปเรื่อย ๆ เราจะเริ่มมีเหตุการณ์อยู่ในมือหลายเหตุการณ์

แต่ก่อนจะลงมือเขียนเป็นเรื่องยาว ยังมีอีกขั้นหนึ่งที่ช่วยให้เด็กไม่หลงทาง นั่นคือ

นำเหตุการณ์ที่คิดได้มาวางให้เห็นว่า เรื่องจะเริ่มตรงไหน เดินไปอย่างไร และจบลงตรงไหน

หรือพูดง่าย ๆ ก็คือ

ต้นเรื่อง – กลางเรื่อง – จบเรื่อง

ไม่จำเป็นต้องเริ่มจากคำอธิบายยาก ๆ เรื่องโครงสร้างการเขียน เพียงให้เด็กมองเรื่องของตัวเองออกเป็นสามช่วงใหญ่ ๆ ก่อน

ต้นเรื่อง – เรื่องของเราเริ่มจากตรงไหน

ต้นเรื่องไม่จำเป็นต้องยาว

หน้าที่ของมันคือพาคนอ่านเข้าไปรู้จักเรื่องที่กำลังจะเกิดขึ้น

ลองให้เด็กตอบคำถามง่าย ๆ ว่า

ใครเป็นตัวละครของเรา?

เขาอยู่ที่ไหน หรือกำลังทำอะไร?

แล้วเกิดอะไรขึ้น จึงทำให้เรื่องนี้เริ่มต้น?

เช่น

เด็กชายคนหนึ่งกำลังเดินกลับบ้านหลังเลิกเรียน ระหว่างทางเขาพบกระเป๋าเงินตกอยู่ข้างถนน

เพียงเท่านี้เราก็มีจุดเริ่มต้นแล้ว

ยังไม่จำเป็นต้องเล่าตั้งแต่ตื่นนอน อาบน้ำ กินข้าว ไปโรงเรียน เรียนหนังสือจนเลิกเรียน หากเหตุการณ์เหล่านั้นไม่ได้เกี่ยวข้องกับเรื่องที่เรากำลังจะเล่า

สิ่งที่ควรฝึกให้เด็กมองคือ

เรื่องจริง ๆ ของเราเริ่มตรงไหน

เมื่อรู้จุดนั้นแล้ว ก็เริ่มตรงนั้นได้เลย

กลางเรื่อง – แล้วเกิดอะไรขึ้นต่อ

ช่วงกลางเรื่องมักเป็นส่วนที่มีเหตุการณ์มากที่สุด

ตัวละครพบปัญหาแล้วต้องคิด ต้องเลือก ต้องลงมือทำ และสิ่งที่ทำก็จะก่อให้เกิดผลบางอย่างตามมา

จากตัวอย่างเดิม

เด็กชายพบกระเป๋าเงิน
เขาเปิดดูเพื่อหาชื่อเจ้าของ
แต่กลับไม่พบข้อมูลที่บอกว่าเป็นของใคร
เขาจึงต้องคิดว่าจะทำอย่างไรต่อ

หากนำไปให้ครู แล้วพบว่าเจ้าของไม่ใช่คนในโรงเรียนล่ะ?

หากมีคนเดินมาบอกว่ากระเป๋าเป็นของเขา เด็กจะรู้ได้อย่างไรว่าเป็นเจ้าของจริง?

ตรงนี้เองที่เรื่องเริ่มมีทางให้เดินต่อ

ในการฝึก ไม่จำเป็นต้องรีบบอกเด็กว่าเหตุการณ์ต่อไปควรเป็นอะไร

ลองถามว่า

“ถ้าเป็นหนู หนูจะทำอย่างไรต่อ?”

เมื่อเด็กเลือกทางหนึ่งแล้ว ก็ถามต่ออีกว่า

“ถ้าทำอย่างนั้น จะเกิดอะไรขึ้น?”

เหตุการณ์จะค่อย ๆ ต่อกันขึ้นมาเอง

สิ่งสำคัญคือ อย่าให้ช่วงกลางเรื่องกลายเป็นเพียงการนำเหตุการณ์หลายอย่างมาเรียงต่อกัน แต่ควรให้สิ่งที่เกิดขึ้นก่อนหน้า มีส่วนทำให้สิ่งต่อไปเกิดขึ้น

เมื่อเด็กมองเห็นความสัมพันธ์ตรงนี้ เรื่องจะเริ่มเดินอย่างมีเหตุผลมากขึ้น

จบเรื่อง – สิ่งที่เกิดขึ้นจะลงเอยอย่างไร

เด็กบางคนคิดต้นเรื่องได้ดี

กลางเรื่องก็มีเหตุการณ์น่าสนใจมากมาย

แต่พอถามว่า

“แล้วจะจบอย่างไร?”

กลับหยุดคิดอยู่นาน

เรื่องจบจึงเป็นสิ่งที่ควรคิดไว้ตั้งแต่ตอนวางโครง ไม่ควรรอจนเขียนมาเกือบหมดแล้วค่อยหาทางจบ

ลองพาเด็กกลับไปมองว่า

ตอนต้น ตัวละครเจอปัญหาอะไร?

ระหว่างทาง เขาทำอะไรกับปัญหานั้น?

เมื่อมาถึงตอนจบ ปัญหานั้นควรลงเอยอย่างไร?

จากเรื่องกระเป๋าเงิน สุดท้ายเด็กอาจพบเจ้าของและคืนกระเป๋าได้

แต่เพียงคำว่า “คืนกระเป๋าให้เจ้าของ แล้วทุกคนก็มีความสุข” อาจยังไม่ใช่สิ่งเดียวที่เราต้องการจากตอนจบ

ลองย้อนกลับไปดู แก่นเรื่อง ที่วางไว้ตั้งแต่แรกด้วย

ถ้าเรื่องต้องการพูดถึงความซื่อสัตย์ เหตุการณ์ทั้งหมดที่เกิดขึ้นทำให้คนอ่านมองเห็นความซื่อสัตย์ผ่านการกระทำของตัวละครหรือยัง?

ถ้าต้องการพูดถึงความรับผิดชอบ ตอนจบสะท้อนสิ่งนั้นออกมาหรือไม่?

ตอนจบจึงไม่ใช่เพียงการทำให้เหตุการณ์หยุดลง แต่ควรพาเรื่องกลับไปหาสิ่งที่เราอยากบอกตั้งแต่ต้นด้วย

ต้น – กลาง – จบ ไม่จำเป็นต้องยาวเท่ากัน

เวลาบอกเด็กว่าให้แบ่งเรื่องเป็นต้นเรื่อง กลางเรื่อง และจบเรื่อง เด็กอาจเข้าใจว่าต้องแบ่งเนื้อหาออกเป็นสามส่วนเท่า ๆ กัน

จริง ๆ แล้วไม่จำเป็น

ต้นเรื่องอาจสั้น เพราะมีหน้าที่เพียงพาเข้าสู่เหตุการณ์

กลางเรื่องอาจยาวกว่า เพราะเป็นช่วงที่ตัวละครต้องเผชิญปัญหา ตัดสินใจ และเกิดเหตุการณ์ต่อเนื่องกัน

ส่วนตอนจบอาจไม่ยาวมาก แต่ต้องทำให้สิ่งที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้นลงตัว

จึงไม่ต้องนับว่าช่วงไหนมีกี่ย่อหน้า

ให้ดูว่า แต่ละช่วงทำหน้าที่ของตัวเองครบหรือยัง สำคัญกว่า

ลองเล่าให้จบก่อน แล้วค่อยเขียน

วิธีหนึ่งที่ใช้ได้ดีในการฝึกเด็กคือ เมื่อวางต้นเรื่อง กลางเรื่อง และจบเรื่องคร่าว ๆ แล้ว ยังไม่ต้องรีบเขียนเป็นเรื่องเต็ม

ให้เด็กลองเล่าเรื่องของตัวเองตั้งแต่ต้นจนจบก่อน

ถ้าเล่าไปแล้วหยุดอยู่ตรงไหน แสดงว่าตรงนั้นอาจยังมีบางอย่างที่คิดไม่ครบ

ถ้าอยู่ ๆ ตัวละครไปโผล่อีกสถานที่หนึ่งโดยไม่มีเหตุผล ก็กลับมาดูว่าขาดเหตุการณ์เชื่อมตรงไหน

ถ้าตอนจบไม่สัมพันธ์กับปัญหาที่เกิดขึ้น ก็ยังมีโอกาสกลับมาแก้ก่อนลงมือเขียนจริง

บางครั้งเพียงให้เด็กเล่าเรื่องออกมาด้วยภาษาของตัวเอง เราก็มองเห็นช่องว่างของเรื่องได้ง่ายกว่าการรีบเขียนลงกระดาษเสียอีก

โครงเรื่องไม่ใช่กรอบที่ขังความคิด

การวางโครงเรื่องไม่ได้หมายความว่า เมื่อวางไว้แล้วจะเปลี่ยนอะไรไม่ได้

ระหว่างคิด เด็กอาจพบเหตุการณ์ที่น่าสนใจกว่าเดิม

อาจเห็นว่าทางที่วางไว้ไปต่อยาก

หรือเมื่อเล่าจนจบแล้วพบว่า หากเปลี่ยนเหตุการณ์บางอย่าง เรื่องจะสมเหตุสมผลกว่า

ก็สามารถย้อนกลับมาเปลี่ยนได้

โครงเรื่องจึงไม่ใช่กรอบที่บังคับให้เด็กต้องเดินตามทุกอย่างที่เขียนไว้

แต่เป็นเหมือน แผนที่คร่าว ๆ ที่ช่วยให้รู้ว่าเรากำลังจะพาเรื่องไปทางไหน

เมื่อมีแผนที่ เด็กยังสามารถคิดสร้างสรรค์ระหว่างทางได้ เพียงแต่ไม่หลงจนลืมว่าตัวเองกำลังจะไปที่ใด

ก่อนเริ่มเขียน ลองถามอีกครั้ง

เรื่องของเราเริ่มตรงไหน?

ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อไร?

ตัวละครทำอะไรกับปัญหานั้น?

สิ่งที่ทำทำให้เกิดอะไรต่อ?

สุดท้ายปัญหาคลี่คลายอย่างไร?

และเมื่อเรื่องจบแล้ว ยังกลับมาหาแก่นเรื่องที่เราตั้งใจไว้หรือไม่?

หากเด็กสามารถเล่าคำตอบเหล่านี้ต่อกันได้ตั้งแต่ต้นจนจบ

สิ่งที่อยู่ในมือก็ไม่ใช่เพียงเหตุการณ์ที่คิดขึ้นมาหลายเหตุการณ์อีกแล้ว

แต่มันเริ่มกลายเป็น โครงเรื่องที่พร้อมนำไปเขียนจริง

และเมื่อโครงเรื่องเริ่มชัด ขั้นต่อไปเราจะมาดูกันว่า

ในเรื่องหนึ่งเรื่อง เหตุการณ์ใดควรเป็นจุดสำคัญ และเราจะพาเรื่องจากปัญหาไปสู่การคลี่คลายอย่างไร

เพราะการมีต้นเรื่อง กลางเรื่อง และจบเรื่องครบ ยังไม่เพียงพอ

เรื่องที่น่าติดตามยังต้องรู้ด้วยว่า ตรงไหนควรทำให้คนอ่านอยากรู้ว่า...แล้วต่อไปจะเกิดอะไรขึ้น