จากโจทย์สู่แก่นเรื่อง : หลักการเดียวกัน แต่ความลึกต่างกันในแต่ละช่วงชั้น
หลังจากเด็กสามารถอ่านและตีความโจทย์ได้แล้ว ขั้นตอนต่อไปยังไม่ใช่การรีบลงมือเขียนเรื่องทันที แต่คือการเปลี่ยนสิ่งที่ได้รับจากโจทย์ให้กลายเป็น “แก่นเรื่อง” หรือความคิดหลักที่เด็กต้องการสื่อผ่านเรื่องราว
เพราะการเข้าใจว่าโจทย์หมายถึงอะไร กับการรู้ว่า “เราจะเล่าอะไรจากโจทย์นี้” เป็นคนละขั้นตอนกัน
หลักการนี้สามารถใช้ได้กับการฝึกทำหนังสือเล่มเล็กตั้งแต่ระดับประถมศึกษาปีที่ 4–6 มัธยมศึกษาปีที่ 1–3 ไปจนถึงมัธยมศึกษาปีที่ 4–6 สิ่งที่แตกต่างกันไม่ใช่กระบวนการสร้างเรื่อง แต่เป็น ระดับความคิด ความซับซ้อนของเนื้อหา และความลึกในการนำเสนอ ที่ควรเหมาะสมกับวัยของผู้เรียน
โจทย์ไม่ใช่เนื้อเรื่อง
สมมติว่าเด็กได้รับโจทย์ว่า “ความกตัญญู”
เด็กอาจอธิบายความหมายของคำว่ากตัญญูได้อย่างถูกต้อง แต่เมื่อถามต่อว่า
แล้วจะเขียนเรื่องอะไร?
ตรงนี้เด็กต้องก้าวจากการ “รู้ความหมาย” ไปสู่การ “สร้างเรื่อง”
จากโจทย์เดียวกัน เด็กแต่ละคนหรือแต่ละทีมสามารถสร้างเรื่องแตกต่างกันได้ เช่น เด็กที่ดูแลคุณยาย ลูกนกที่เติบโตแล้วกลับมาช่วยแม่นก หรือศิษย์เก่าที่กลับไปช่วยเหลือโรงเรียนและครูที่เคยให้โอกาส
ทั้งหมดสามารถสื่อถึงความกตัญญูได้ โดยไม่จำเป็นต้องใช้เหตุการณ์เหมือนกัน
ดังนั้น คำว่า ความกตัญญู เป็นเพียงกรอบหรือประเด็นของเรื่อง ไม่ใช่เนื้อเรื่องสำเร็จรูป และไม่จำเป็นต้องนำคำตามโจทย์มาใช้ซ้ำ ๆ เพื่อยืนยันว่ากำลังเขียนตรงประเด็น
สิ่งสำคัญกว่าคือ เมื่ออ่านเรื่องจนจบแล้ว ผู้อ่านสามารถมองเห็นความหมายของโจทย์นั้นผ่าน เหตุการณ์ การตัดสินใจ และการกระทำของตัวละคร ได้หรือไม่
จากคำหนึ่งคำ ต้องขยายให้เกิดเป็นเรื่อง
ในการฝึกเด็ก ครูจึงไม่ควรหยุดเพียงคำถามว่า
“โจทย์นี้หมายความว่าอะไร?”
เมื่อเด็กตอบได้แล้ว ควรถามต่อว่า
“ถ้าจะทำให้ความหมายนี้กลายเป็นเรื่อง จะเกิดเหตุการณ์อะไรขึ้น?”
เช่น หากโจทย์คือ “ความสามัคคี”
เด็กอาจตอบว่า หมายถึงการร่วมมือร่วมใจกัน
แต่คำว่า ร่วมมือร่วมใจกัน ยังไม่ใช่เรื่อง
เราต้องมองต่อไปว่า ใครจะร่วมมือกับใคร เพราะอะไรจึงต้องร่วมมือ เกิดปัญหาอะไรขึ้น และผลจากการร่วมมือกันนั้นทำให้เกิดอะไรตามมา
อาจเป็นเด็กกลุ่มหนึ่งที่ต้องช่วยกันแก้ปัญหา สัตว์หลายชนิดที่ต้องร่วมมือกันเพื่อช่วยเพื่อน หรือคนในชุมชนที่ต้องช่วยกันผ่านเหตุการณ์ซึ่งไม่มีใครสามารถจัดการได้เพียงลำพัง
เมื่อเริ่มเห็นว่า ใครกำลังทำอะไร เพราะเหตุใด และสิ่งนั้นนำไปสู่อะไร เรื่องจึงเริ่มเป็นรูปเป็นร่าง
หาแก่นให้พบก่อนเติมรายละเอียด
ก่อนสร้างตัวละครและเหตุการณ์จำนวนมาก เด็กควรรู้ก่อนว่า
“เรื่องนี้ต้องการบอกอะไร?”
คำตอบไม่จำเป็นต้องสวยงามหรือเป็นภาษาทางวรรณกรรม ขอเพียงเป็นประโยคง่าย ๆ ที่ทำให้เด็กมองเห็นทิศทางของเรื่อง เช่น
การช่วยเหลือกันทำให้เราผ่านปัญหาที่ยากได้
หรือ
การตอบแทนบุญคุณไม่จำเป็นต้องเกิดจากเงินหรือสิ่งของราคาแพงเสมอไป
เมื่อแก่นเรื่องชัด การสร้างตัวละคร เหตุการณ์ ปัญหา และตอนจบจะมีทิศทางเดียวกัน
ในทางกลับกัน หากเด็กเริ่มเขียนทั้งที่ยังไม่รู้ว่าเรื่องต้องการสื่ออะไร อาจเกิดเหตุการณ์มากมาย แต่ไม่เชื่อมโยงกัน เขียนไปได้ระยะหนึ่งแล้วไม่รู้ว่าจะพาเรื่องไปทางไหน หรือสุดท้ายต้องพยายามดึงเรื่องกลับเข้าหาโจทย์อย่างไม่เป็นธรรมชาติ
หลักการเดียวกัน ใช้ได้ตั้งแต่ ป.4 ถึง ม.6
กระบวนการตั้งแต่
อ่านโจทย์ → ตีความ → หาแก่น → คิดสถานการณ์ → สร้างเรื่อง
สามารถใช้ร่วมกันได้ทุกช่วงชั้น
สิ่งที่ครูต้องปรับคือ ระดับความลึกของเรื่อง
จากประสบการณ์การแข่งขันที่ผู้เขียนเคยพบ โจทย์และระดับความยากง่ายสามารถเปลี่ยนแปลงไปในแต่ละปีและแต่ละสนาม ระดับประถมมักพบเรื่องใกล้ตัวและประเด็นคุณธรรมทั่วไปค่อนข้างมาก ขณะที่ระดับมัธยมสามารถขยายไปสู่เรื่องของสังคม เหตุการณ์ร่วมสมัย เทคโนโลยี สิ่งแวดล้อม ประวัติศาสตร์ หรือประเด็นที่ต้องใช้การตีความและความรู้พื้นฐานมากขึ้น
อย่างไรก็ตาม สิ่งเหล่านี้เป็นเพียงประสบการณ์จากการแข่งขันที่ผ่านมา ไม่ใช่ข้อกำหนดตายตัว การเตรียมทีมจึงควรยึดเกณฑ์การแข่งขันและข้อกำหนดของปีปัจจุบันเป็นหลัก
โจทย์เดียวกัน แต่เรื่องไม่จำเป็นต้องอยู่ในระดับเดียวกัน
ลองใช้โจทย์เดียวกันคือ “ความรับผิดชอบ”
สำหรับระดับ ป.4–6 อาจสร้างเรื่องเกี่ยวกับเด็กที่ทำสิ่งของส่วนรวมเสียหาย แล้วตัดสินใจยอมรับความจริงและช่วยแก้ไขสิ่งที่ตนเองทำ
ระดับ ม.1–3 อาจขยับไปสู่เด็กที่นำข้อมูลจากโลกออนไลน์ไปเผยแพร่โดยไม่ได้ตรวจสอบ จนเกิดผลกระทบต่อผู้อื่น และต้องเรียนรู้ที่จะรับผิดชอบต่อการกระทำของตน
ส่วนระดับ ม.4–6 อาจนำแก่นเดียวกันไปสร้างสถานการณ์ที่ตัวละครต้องเลือกระหว่างประโยชน์ส่วนตนกับความรับผิดชอบต่อส่วนรวม ทำให้เรื่องสามารถสำรวจทั้งเหตุผล การตัดสินใจ และผลกระทบที่ซับซ้อนขึ้น
ทั้งสามเรื่องยังคงใช้แก่นเดียวกัน
สิ่งที่เปลี่ยนคือ โลกของตัวละคร ปัญหาที่เผชิญ วิธีคิด และระดับความซับซ้อนของผลที่ตามมา
ดังนั้นครูไม่จำเป็นต้องสร้างหลักการสอนแต่งเรื่องขึ้นใหม่สำหรับทุกช่วงชั้น แต่ควรรู้ว่าจะปรับ “ความลึก” ของหลักการเดียวกันอย่างไรให้เหมาะกับเด็กแต่ละวัย
เรื่องที่ลึกขึ้น ไม่ได้หมายความว่าต้องซับซ้อนจนเกินไป
แม้ระดับชั้นสูงขึ้นจะสามารถใช้ประเด็นที่ลึกขึ้นได้ แต่ไม่จำเป็นต้องสร้างเรื่องที่มีตัวละครจำนวนมาก เหตุการณ์ซ้อนหลายชั้น หรือรายละเอียดมากจนควบคุมไม่ได้
โดยเฉพาะในการแข่งขันหนังสือเล่มเล็ก เด็กไม่ได้มีหน้าที่เพียงแต่งเรื่องให้เสร็จเท่านั้น
หลังจากได้เรื่องแล้ว ยังต้องนำไปแบ่งเป็นฉาก ทำ Storyboard จัดวางข้อความ วาดภาพ ระบายสี ทำปก ประกอบรูปเล่ม และตรวจความเรียบร้อยภายในเวลาที่กำหนด
เรื่องที่ดีสำหรับงานประเภทนี้จึงควรมีขนาดที่เด็กสามารถจัดการได้ มีตัวละครเท่าที่จำเป็น มีเหตุการณ์หลักชัดเจน และสามารถถ่ายทอดแก่นของเรื่องได้ครบถ้วน
ความลึกของเรื่องจึงควรอยู่ที่ความคิด ไม่ใช่จำนวนเหตุการณ์
หากโจทย์มาเป็น “คำสำคัญ” หลักคิดก็ยังเหมือนเดิม
การแข่งขันบางแห่งอาจไม่ได้กำหนดโจทย์เป็นหัวข้อโดยตรง แต่อาจให้คำสำคัญหรือองค์ประกอบบางอย่างที่ต้องปรากฏอยู่ในเรื่อง
เด็กไม่ควรเพียงนำคำเหล่านั้นมาใส่ในเรื่องเพื่อให้ครบ แต่ควรคิดต่อว่า แต่ละคำจะมีหน้าที่อะไรในเรื่อง
คำหนึ่งอาจกลายเป็นตัวละคร
อาจเป็นสถานที่
อาจเป็นสิ่งของสำคัญ
อาจเป็นต้นเหตุของปัญหา
หรืออาจเป็นสิ่งที่ช่วยให้เหตุการณ์คลี่คลายในตอนท้าย
เมื่อเด็กฝึกมองเห็นความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งต่าง ๆ ได้ดีขึ้น การสร้างเรื่องจากโจทย์ที่ไม่เคยพบมาก่อนก็จะง่ายขึ้นตามไปด้วย
อย่ารีบตั้งชื่อเรื่องก่อนที่เรื่องจะชัด
เด็กบางคนเมื่อเห็นโจทย์จะรีบคิดชื่อเรื่องทันที แล้วพยายามสร้างเรื่องให้เข้ากับชื่อที่ตั้งไว้
วิธีนี้ไม่ใช่เรื่องผิด แต่บางครั้งชื่อที่คิดขึ้นเร็วเกินไปอาจกลายเป็นกรอบจำกัดความคิดของเด็กเอง
ในช่วงฝึก อาจให้เด็กคิดแก่นและแนวทางของเรื่องให้ชัดก่อน เมื่อรู้แล้วว่าใครเป็นตัวละคร เกิดอะไรขึ้น และเรื่องกำลังจะเดินไปทางไหน การตั้งชื่อภายหลังมักทำได้ง่ายขึ้น และชื่อเรื่องมีโอกาสสัมพันธ์กับเนื้อหามากกว่า
ชื่อเรื่องที่ดีไม่จำเป็นต้องเฉลยทุกอย่างตั้งแต่ยังไม่ได้เปิดอ่าน แต่ควรมีความสัมพันธ์กับเรื่องและสร้างความสนใจได้
บทบาทของครูคือช่วยจัดระบบความคิด ไม่ใช่คิดเรื่องแทนเด็ก
ในช่วงแรกของการฝึก เด็กอาจยังไม่สามารถเปลี่ยนโจทย์ให้กลายเป็นเรื่องได้ทันที ครูสามารถช่วยด้วยการตั้งคำถาม เช่น
ใครเป็นตัวละครหลัก?
เขาต้องการอะไร?
เกิดปัญหาอะไรขึ้น?
เขาจะแก้ปัญหาอย่างไร?
หลังจากเหตุการณ์นั้น มีอะไรเปลี่ยนแปลงไป?
เรื่องนี้สัมพันธ์กับโจทย์ตรงไหน?
และเมื่ออ่านจบ อยากให้คนอ่านคิดหรือรู้สึกอะไร?
คำถามเหล่านี้มีหน้าที่ช่วยให้เด็กจัดระเบียบความคิด ไม่ใช่ให้ครูเป็นผู้สร้างเรื่องแล้วให้เด็กนำไปเขียนต่อ
เพราะในสนามแข่งขันจริง สิ่งที่เด็กจำเป็นต้องมีไม่ใช่เพียงเรื่องที่เคยซ้อม แต่คือ กระบวนการคิดที่สามารถนำกลับมาใช้กับเรื่องใหม่ได้ด้วยตนเอง
ฝึกกระบวนการ มากกว่าฝึกจำเรื่อง
การคาดเดาหัวข้อที่อาจใช้ในการแข่งขันและนำมาเป็นโจทย์ฝึกมีประโยชน์ เพราะช่วยเพิ่มประสบการณ์และวัตถุดิบทางความคิดให้เด็ก
แต่ไม่ควรเป็นทั้งหมดของการฝึก
หากโจทย์จริงตรงหรือใกล้เคียงกับสิ่งที่เคยซ้อม เด็กย่อมมีความได้เปรียบ แต่หากไม่ตรง เด็กก็ควรยังสามารถเริ่มต้นใหม่ได้
เป้าหมายจึงไม่ใช่ทำให้เด็กจำเรื่องได้มากที่สุด แต่คือทำให้กระบวนการ
อ่านโจทย์ → เข้าใจโจทย์ → หาแก่น → สร้างสถานการณ์ → พัฒนาเป็นเรื่อง
ค่อย ๆ กลายเป็นทักษะของเด็กเอง
ไม่ว่าจะเป็นเด็ก ป.4 หรือ ม.6 หลักการพื้นฐานนี้ไม่ได้เปลี่ยนไป สิ่งที่เปลี่ยนคือประสบการณ์ วุฒิภาวะ ภาษา และความสามารถในการมองประเด็นที่ลึกขึ้นตามวัย
ก่อนเดินต่อ ลองตรวจแนวเรื่องเสียก่อน
เมื่อเด็กได้แนวเรื่องคร่าว ๆ แล้ว ยังไม่จำเป็นต้องรีบเขียนฉบับเต็ม ลองตรวจสอบด้วยคำถามง่าย ๆ ก่อนว่า
เรื่องตรงโจทย์หรือไม่?
เรื่องต้องการบอกอะไร?
ใครเป็นตัวละครหลัก?
จะเกิดเหตุการณ์สำคัญอะไรขึ้น?
เหตุการณ์เหล่านั้นมีเหตุและผลสัมพันธ์กันหรือไม่?
ตอนจบจะสัมพันธ์กับสิ่งที่เรื่องกำลังเล่าหรือไม่?
และเรื่องนี้มีขนาดเหมาะสมที่จะนำไปสร้างเป็นหนังสือเล่มเล็กหรือไม่?
หากตอบคำถามเหล่านี้ได้ชัด แสดงว่าเด็กไม่ได้มีเพียง “หัวข้อที่จะเขียน” อีกต่อไป แต่เริ่มมี เรื่อง อยู่ในมือแล้ว
จากนั้นจึงถึงเวลาพิจารณาว่า ใครจะเป็นผู้พาเรื่องนั้นเดินไปตั้งแต่ต้นจนจบ
เพราะแก่นเรื่องเป็นเพียงความคิด แต่สิ่งที่จะทำให้ความคิดนั้นมีชีวิต มีการกระทำ มีความขัดแย้ง และมีความรู้สึก คือ ตัวละคร
และนั่นคืออีกขั้นหนึ่งของการสร้างเรื่อง ก่อนที่เรื่องราวทั้งหมดจะค่อย ๆ เติบโตจนพร้อมนำไปวางเป็น Storyboard และกลายเป็นหนังสือหนึ่งเล่มในที่สุด
อ่านเพิ่มเติมเกี่ยวกับการเขียน
หากต้องการอ่านหลักการเขียนแบบรวบรวมไว้ในเล่มเดียว
สามารถอ่าน E-book “อยากเขียนหนัสือสักเล่ม..เริ่มต้นยังไงดี” ได้ฟรีทาง MEB
📖 อ่านฟรี : อยากเขียนหนังสือสักเล่ม..เริ่มต้นยังไงดี
สำหรับผู้ที่ต้องการต่อยอดงานเขียนไปสู่การจัดทำ E-book ด้วยตนเอง
สามารถศึกษารายละเอียดเพิ่มเติมได้จากหนังสือ
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น
ใช้คำสุภาพนะคะ